با توجه به روند رو افزایش گرایش جوانان و نوجوانان به انواع مواد مخدر به ویژه مواد گُل، باید نگاهی متفاوت و ژرف به این آسیب اجتماعی داشت.
به بیان دیگر؛ افزایش آمار مصرف مواد اعتیادآور و کاهش سن آغاز به مصرف در میان نوجوانان و جوانان زنگ خطری در کشور به صدا در آمده است که کمتوجهی به آن عواقبی زیانبار و غیر قابل جبران به همراه دارد.
در این راستا قبل از پرداختن به موضوع گسترش اعتیاد در میان نوجوانان، مختصری به پیدایش تاریخچه مصرف مواد مخدر در جامعه ایرانی میپردازیم. باید توجه داشت که سابقه مصرف مواد مخدر در قدیم بهعنوان کاربرد در مصارف پزشکی و تسکین درد از طریق خوردن یا مالیدن بر روی عضو دردمند بوده است؛ بنابراین مصرف خشخاش جهت مصارف پزشکی و یا بهصورت تفننی توسط افراد متمول استفاده میگردید.
سرمنشأ مصرف مواد مخدر را میتوان در دوران صفوی دانست و اوج آن را در عصر قاجاریه با فعالیت استعمارگران و توطئه پزشکان و مستشاران خارجی و رواج شایعاتی از جمله استفاده از خشخاش برای تسکین درد و خواص آن در ایران عنوان کرد.
حائز اهمیت آنکه که آمارهای غیررسمی حاکی از کاهش سن اعتیاد در بین نوجوانان است. سن نوجوانی پرچالشترین دوره هر فرد در مقطع بلوغ است. زیرا فرد در این سن دچار تغییرات هورمونی و روانی بسیار است و نوجوان در سن بلوغ در حال تجربه احساسات متعددی از جمله کنجکاوی و ریسکپذیری است. از این جهت احتمال لغزش و بروز خطا در این سن بهمراتب بیشتر است؛ بنابراین والدین هر تغییر در رفتار نوجوان را باید جدی گرفته و واکنشی به جا و در خورد داشته باشند.
آمار اعتیاد در ایران
در این راستا و بر اساس آمار مجله اکونومیست، 58 درصد از معتادان در ایران به علت همجواری با کشور همسایه یعنی افغانستان که بزرگترین تولید کننده خشخاش در جهان است) به مواد مخدر گرایش پیدا کردهاند.
با توجه به چرایی گرایش جوانان ایرانی به انواع مواد مخدر، ضروری است تا اشارهای به نظریه “رابرت کی مرتون” (Robert K. Merton) داشته باشیم.
نظریه انحرافات که متعلق به “رابرت کی مرتن” جامعهشناس مشهور آمریکایی است، تبیینکننده پدیده اعتیاد در کشورهایی مانند ایران است. “مرتن” علت ریشهای انحرافات را شرایط زیرساختی جامعه میداند و بر خلاف “دورکیم” معتقد است که فرد در جامعه به ارزشها و هنجارها توجه زیادی ندارد و به جای اعتنا به آنها، هنجارها را در معرض انتقاد قرار میدهد.
به نظر وی دو ساحت اساسی در جامعه وجود دارد یعنی “اهداف نهادی شده” و “وسایل نهادی شده” که ارزشها و امور مطلوب و شیوههای استاندارد کنش برای رسیدن به آن اهداف در جامعه است. تعامل بین این دو ساحت، موجب بروز رفتارها و شخصیتهای مختلف و گاه متناقض در جامعه میشود که میتواند افرادی نابهنجار را نیز به همراه داشته باشد.
دلایل رویآوردن نوجوان به مواد مخدر
دلایل گرایش جوانان به اعتیاد از اهمیت ویژهای برخوردار است و در واقع، عوامل مختلفی وجود دارد که نوجوان را به سمت مصرف مواد مخدر گرایش پیدا میکنند. عواملی از جمله؛ مشکلات خانوادگی، کنجکاوی، استرس، مشکلات تحصیلی، پذیرفتهشدن از جانب دوستان، به آسانی در دسترس بودن مواد مخدر (گل) نام برد.
عوامل اجتماعی و اقتصادی
در این راستا نداشتن شغل مناسب و فشارهای اجتماعی و اقتصادی از دیگر عوامل افزایش نوجوانان به سمت اعتیاد است. در این میان از سوی دیگر عواملی که سلامت روانی و اجتماعی نوجوانان را تهدید میکند نفوذ برخی رسانهها و گرایش به رفتارهای پر خطر باعث استفاده از دخانیات، مصرف مواد مخدر (گل) و خشونت در جامعه شده است.
مشکلات خانوادگی
در این میان، گاهی اختلافات خانوادگی و عدم آرامش و حمایت روحی و روانی والدین از نوجوان، محیط خانه را برای آنان غیر قابل تحمل میکند و نوجوان به دنبال راهی برای رهایی از مشکلات خانواده میگردد و متأسفانه بنا به دلایلی همچون؛ دوستان به استعمال مواد مخدر روی میآورند.
استرس در نوجوانان
باید توجه داشت که در این میان عوامل استرسزا در سن بلوغ باعث اعتیاد نوجوانان به مواد مخدر بیتأثیر نیست. در این سن فرد دورة جدیدی را از نظر تحصیلی تجربه میکند و عدم برنامهریزی صحیح باعث نرسیدن نوجوان به خواستههای تحصیلات موفق در آینده فرد را به سمت مصرف مواد مخدر سوق میدهد.
نقش دوستان و همسالان در اعتیاد نوجوانان
طبق تحقیقات انجام شده برای یک نوجوان پذیرفته شدن در گروه دوستانش از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ بنابراین نوجوان تلاش میکند از عقاید و افکار هم سن و سالهای خود پیروی کند، حال اگر این دوستان معتاد باشند احتمال گرایش نوجوان به سمت مواد اعتیادآور افزایش مییابد.
حس کنجکاوی در نوجوانان
باید توجه داشت که کنجکاوی یکی از ابعاد شخصیت انسانها است و نوجوانان از این قاعده مستثنی نیستند. دلیل اعتیاد بسیاری از کسانی که به مواد مخدر در این مقطع سنی روی میآورند تجربه حس کنجکاوی و ریسکپذیری است. در این راستا یکی از مهمترین اقدامات در این زمینه آگاهساختن نوجوانان از عواقب مصرف مواد مخدر است.
در آخر امید آن میرود تا با آگاهیبخشی از نتایج غیرقابل جبران مواد مخدر و کاهش شکاف ارتباطی میان والدین و فرزندان شاهد روند کاهشی مصرف مواد مخدر در جامعه باشیم.