خبرنگار:ماهرخ مرنی ایران از دیرباز نشانههای طبیعی نفت را میشناخت، اما استخراج صنعتی و سازمانیافته نفت در ابتدای قرن بیستم آغاز شد. در سال ۱۹۰۱، ویلیام ناکس دارسی امتیاز نفت را از دولت ایران دریافت کرد. پس از سالها حفاری و هزینه، سرانجام در ماه مه ۱۹۰۸ نفت در مسجدسلیمان به مقدار تجاری کشف شد. یک سال بعد شرکت نفت انگلیس و ایران شکل گرفت و بهتدریج استخراج، انتقال، پالایش و صادرات نفت ایران در اختیار این مجموعه قرار گرفت.
تاریخ نفت ایران را نمیتوان صرفاً تاریخ کشف یک ماده ارزشمند زیرزمینی دانست. نفت در ایران از همان سالهای نخست کشف تجاری، به مسئلهای سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی تبدیل شد؛ ثروتی که میتوانست موتور توسعه کشور باشد، اما همزمان ایران را به یکی از مهمترین میدانهای رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل کرد.
باید بگوییم مسئله اصلی فقط این نبود که چه مقدار نفت در ایران وجود دارد؛ مسئله مهمتر این بود که چه کسی نفت را استخراج میکند، چه کسی آن را میفروشد، چه کسی درآمدش را دریافت میکند و در نهایت چه کسی درباره سرنوشت این ثروت تصمیم میگیرد.
در این میان، نقش آمریکا را باید در چارچوب رقابت جهانی بر سر انرژی، جنگ سرد و تلاش واشنگتن برای گسترش نفوذ خود در خاورمیانه بررسی کرد. البته یک نکته تاریخی مهم وجود دارد: نخستین قدرت خارجی مسلط بر نفت ایران بریتانیا بود، نه آمریکا. اما پس از جنگ جهانی دوم، آمریکا بهتدریج وارد معادله نفت ایران شد و پس از ملی شدن صنعت نفت، نقش آن از یک بازیگر اقتصادی و سیاسی به یک بازیگر مستقیم در سرنوشت سیاسی ایران تبدیل شد. اسناد رسمی آمریکا نیز مشارکت سازمان اطلاعات مرکزی این کشور در سرنگونی دولت محمد مصدق در سال ۱۹۵۳ را تأیید میکنند.
آغاز ماجرا؛ زمانی که نفت هنوز یک ثروت ملی بود
ایران از دیرباز نشانههای طبیعی نفت را میشناخت، اما استخراج صنعتی و سازمانیافته نفت در ابتدای قرن بیستم آغاز شد. در سال ۱۹۰۱، ویلیام ناکس دارسی امتیاز نفت را از دولت ایران دریافت کرد. پس از سالها حفاری و هزینه، سرانجام در ماه مه ۱۹۰۸ نفت در مسجدسلیمان به مقدار تجاری کشف شد. یک سال بعد شرکت نفت انگلیس و ایران شکل گرفت و بهتدریج استخراج، انتقال، پالایش و صادرات نفت ایران در اختیار این مجموعه قرار گرفت.
احداث پالایشگاه آبادان نقطه عطف مهمی بود. پالایشگاه در سال ۱۹۱۲ راهاندازی شد و بعدها به یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان تبدیل شد. اهمیت نفت ایران برای بریتانیا نیز به سرعت افزایش یافت؛ بهخصوص هنگامی که نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا در آستانه جنگ جهانی اول به سمت استفاده گستردهتر از سوخت نفتی حرکت کرد. در سال ۱۹۱۴ دولت بریتانیا کنترل عمده شرکت نفت انگلیس و ایران را به دست گرفت. از اینجا نفت ایران دیگر صرفاً یک کالای اقتصادی نبود؛ به بخشی از قدرت نظامی و امپراتوری بریتانیا تبدیل شد.
نفت ایران؛ ثروتی که سهم صاحبخانه در آن ناچیز بود
یکی از ریشههای اصلی نارضایتی ایرانیان، مسئله سهم ایران از درآمد نفت بود. ساختار قراردادها به گونهای بود که شرکت خارجی قدرت گستردهای در استخراج، پالایش، فروش و حسابرسی داشت و دولت ایران از اطلاعات مالی شرکت نیز برخوردار نبود.
طبق پژوهشهای تاریخی، شرکت نفت انگلیس و ایران در فاصله ۱۹۱۲ تا ۱۹۵۱ حدود ۳۳۸ میلیون تن نفت از ایران صادر کرد و در مقابل حدود ۱۱۸ میلیون پوند به ایران پرداخت؛ در همان دوره سهامداران شرکت، از جمله دولت بریتانیا، مبالغ بسیار بیشتری را به شکل سود و مالیات دریافت کردند. به همین دلیل، مسئله نفت بهتدریج از یک اختلاف اقتصادی به یک مسئله حیثیتی و ملی تبدیل شد.
جامعه ایران به تدریج با این پرسش روبهرو شد که چگونه ممکن است کشوری صاحب یکی از مهمترین منابع انرژی جهان باشد اما بخش بزرگی از مردم آن همچنان با فقر، محرومیت و عقبماندگی دستوپنجه نرم کنند؟ این همان نقطهای بود که نفت به مفهوم حاکمیت ملی گره خورد.
ظهور مصدق و تبدیل نفت به مسئله استقلال
در دهه ۱۳۲۰ و اوایل دهه ۱۳۳۰، جنبش ملی شدن صنعت نفت قدرت گرفت. محمد مصدق و جبهه ملی ایران، ملی شدن صنعت نفت را نه فقط یک تصمیم اقتصادی، بلکه اقدامی برای بازگرداندن اختیار منابع کشور به دولت و ملت ایران میدانستند.
در سال ۱۳۳۰، مجلس ایران صنعت نفت را ملی کرد و مصدق نیز به نخستوزیری رسید. از نگاه ملیگرایان ایرانی، موضوع بسیار روشن بود: اگر نفت متعلق به ایران است، تصمیم درباره استخراج و درآمد آن نیز باید در اختیار ایران باشد.
اما برای بریتانیا، مسئله بسیار فراتر از یک قرارداد تجاری بود. صنعت نفت ایران یکی از مهمترین داراییهای خارجی بریتانیا محسوب میشد و موفقیت ایران در ملی کردن نفت میتوانست الگویی برای سایر کشورهای منطقه باشد. در این مرحله آمریکا نیز وارد معادله شد.
آمریکا چرا نگران ملی شدن نفت ایران شد؟
در اینجا باید از یک تصور سادهانگارانه فاصله گرفت. اینکه بگوییم آمریکا فقط به خاطر نفت ایران کودتای ۱۳۳۲ را انجام داد، همه واقعیت تاریخی را توضیح نمیدهد.
آمریکا در آن زمان چند نگرانی همزمان داشت: گسترش نفوذ شوروی، قدرت گرفتن حزب توده، بیثباتی ایران، امنیت خاورمیانه و آینده نظام نفتی جهان. اما نفت نیز بخش مهمی از این معادله بود.
اسناد تاریخی وزارت خارجه آمریکا نشان میدهد که سیاستگذاران آمریکایی صراحتاً نگران تأثیر ملی شدن نفت ایران بر سرمایهگذاریهای آمریکا در خارج از کشور بودند و نمیخواستند موفقیت ایران به الگویی تبدیل شود که منافع شرکتهای نفتی غرب را در دیگر کشورها تهدید کند.
بنابراین، از منظر سیاسی میتوان گفت نگرانی آمریکا ترکیبی از نفت، جنگ سرد، امنیت منطقه و حفظ نظم اقتصادی بینالمللی مورد نظر غرب بود.
تحریم نفت ایران؛ نخستین تجربه بزرگ فشار اقتصادی
پس از ملی شدن نفت، بریتانیا تلاش کرد ایران را تحت فشار قرار دهد. تحریم و محدودیت فروش نفت، فشار اقتصادی و اقدامات سیاسی علیه دولت مصدق شدت گرفت. صنعت نفت ایران با مشکلات جدی در فروش و صادرات مواجه شد و بحران اقتصادی افزایش یافت.
این بخش از تاریخ یک درس مهم برای ایران دارد: نفت اگرچه قدرت اقتصادی ایجاد میکند، اما وابستگی اقتصاد به صادرات نفت میتواند در شرایط فشار خارجی به نقطه آسیبپذیری تبدیل شود.
به عبارت دیگر، داشتن نفت به تنهایی قدرت نیست؛ توانایی استخراج، پالایش، فروش، حملونقل، بیمه، دسترسی به بازار و مدیریت درآمد نفت است که قدرت واقعی ایجاد میکند.
کودتای ۲۸ مرداد؛ نقطه عطف رابطه ایران و آمریکا
در سال ۱۹۵۳، بحران نفت و بحران سیاسی ایران به نقطه انفجار رسید. اسناد رسمی منتشرشده در مجموعه اسناد تاریخی وزارت خارجه آمریکا نشان میدهد که سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در عملیات سرنگونی دولت مصدق نقش داشته است. در سندی رسمی، هدف عملیات، سقوط دولت مصدق و جایگزینی آن با دولتی طرفدار غرب تحت رهبری شاه و نخستوزیری فضلالله زاهدی عنوان شده است. همان سند توضیح میدهد که عملیات در نهایت در ۱۹ اوت ۱۹۵۳ به سرنگونی دولت مصدق انجامید.
دانشنامه ایرانیکا نیز عملیات ۲۸ مرداد را عملیاتی میداند که با همکاری اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا انجام شد و نقش CIA را در اجرای آن تشریح میکند.
اهمیت ۲۸ مرداد برای تاریخ سیاسی ایران فقط در تغییر یک دولت خلاصه نمیشود. این واقعه در حافظه تاریخی ایرانیان به نماد این تصور تبدیل شد که هرگاه منافع قدرتهای خارجی با تصمیم مستقل ایران در تضاد قرار گیرد، احتمال مداخله خارجی افزایش مییابد.
از همین جاست که بیاعتمادی عمیق نسبت به آمریکا در بخش بزرگی از فضای سیاسی ایران شکل تاریخی پیدا میکند.
بعد از کودتا؛ آمریکا جای بریتانیا را در معادله نفت گرفت
پس از کودتا، ساختار نفت ایران تغییر کرد. دیگر انحصار گذشته شرکت نفت انگلیس و ایران به همان شکل ادامه پیدا نکرد و شرکتهای آمریکایی نیز وارد کنسرسیوم نفت ایران شدند.
این اتفاق از یک منظر مهم بود: آمریکا دیگر صرفاً ناظر تحولات نفتی ایران نبود؛ بلکه به یکی از بازیگران اصلی اقتصاد نفت ایران تبدیل شد.
در واقع، رقابت نفتی ایران از یک رابطه غالباً دوطرفه میان ایران و بریتانیا، به بخشی از نظم بزرگتر نفتی غرب تبدیل شد؛ نظمی که آمریکا در آن نقش بسیار پررنگی داشت.
نفت و حکومت پهلوی؛ توسعه در برابر وابستگی
در دهههای بعد، درآمد نفتی ایران افزایش یافت و بخش مهمی از برنامههای عمرانی، صنعتی و نظامی کشور با درآمد نفت تأمین شد. ایران زیرساختهای جدید ساخت، ارتش خود را توسعه داد، صنایع مختلف شکل گرفتند و شهرنشینی گسترش یافت. اما در کنار این توسعه، یک مشکل ساختاری نیز وجود داشت: وابستگی شدید دولت به درآمد نفت.
دولت هرچه بیشتر به نفت وابسته شد، فاصله میان دولت و اقتصاد واقعی جامعه نیز میتوانست افزایش پیدا کند. دولت درآمد خود را بیش از آنکه از مالیات شهروندان دریافت کند، از فروش یک منبع طبیعی به دست میآورد. این مسئله از نظر علوم سیاسی اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا رابطه دولت و جامعه را تغییر میدهد.
انقلاب ۱۳۵۷ و تغییر بنیادین رابطه ایران و آمریکا
انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ رابطه ایران و آمریکا را از اساس تغییر داد. ایران که در دوران پهلوی یکی از متحدان مهم آمریکا در منطقه بود، پس از انقلاب به یکی از اصلیترین مخالفان نظم منطقهای مورد حمایت واشنگتن تبدیل شد.
از این زمان نفت ایران دیگر تنها یک مسئله اقتصادی نبود. تحریم نفت، محدودیت سرمایهگذاری، فشار بر صادرات انرژی و تلاش برای محدود کردن منابع درآمدی ایران، به بخشی از منازعه گستردهتر تهران و واشنگتن تبدیل شد.
بنابراین اگر تاریخ نفت ایران را از ابتدای قرن بیستم تا امروز دنبال کنیم، یک خط ممتد دیده میشود: نفت همیشه در نقطه اتصال اقتصاد، سیاست خارجی و امنیت ملی ایران قرار داشته است.
آیا واقعاً میتوان گفت آمریکا به نفت ایران طمع داشت؟
پاسخ دقیقتر این است که بله، منافع نفتی آمریکا در سیاست خاورمیانهای این کشور اهمیت داشت، اما تقلیل تمام سیاست آمریکا در قبال ایران به طمع مستقیم برای تصاحب نفت ایران، از نظر تاریخی بیش از حد سادهسازی است.
پس از جنگ جهانی دوم، آمریکا به اهمیت استراتژیک نفت خاورمیانه برای اقتصاد و امنیت غرب واقف بود. از طرف دیگر، شرکتهای نفتی آمریکایی نیز در حال گسترش حضور خود در منطقه بودند.
اما در مورد ایران، مسئله فقط این نبود که آمریکا میخواست نفت ایران را صاحب شود. مسئله مهمتر، حفظ نظم سیاسی و اقتصادیای بود که دسترسی غرب به منابع انرژی و بازارهای منطقه را تضمین میکرد.
همین نکته در اسناد آمریکایی درباره بحران نفت ایران نیز دیده میشود؛ در یکی از اسناد رسمی، نگرانی از ایجاد الگویی نامطلوب برای سرمایهگذاری آمریکا در خارج از کشور به صراحت مطرح شده است.
بنابراین بهتر است به جای عبارت ساده طمع آمریکا به نفت ایران، از مفهوم رقابت بر سر کنترل نظم انرژی و منابع راهبردی خاورمیانه استفاده کنیم.
نفت؛ نعمت یا نفرین؟
تاریخ نفت ایران یک تناقض بزرگ را نشان میدهد. از یک طرف، نفت یکی از مهمترین منابع قدرت ایران بوده است. درآمدهای نفتی امکان توسعه زیرساخت، صنعت، آموزش، انرژی و قدرت دفاعی کشور را فراهم کردهاند.
از طرف دیگر، نفت بارها ایران را در معرض فشار قدرتهای خارجی قرار داده است.
در حقیقت، مشکل نفت زمانی آغاز میشود که اقتصاد و سیاست یک کشور به اندازهای به آن وابسته شوند که دیگران بتوانند از طریق بازار نفت، صادرات، فناوری، بیمه، حملونقل یا سرمایهگذاری بر تصمیمات آن کشور فشار وارد کنند.
به همین دلیل، تجربه تاریخی ایران یک درس بسیار مهم دارد: قدرت واقعی در داشتن منابع طبیعی خلاصه نمیشود؛ قدرت واقعی در توانایی مستقل برای مدیریت، فرآوری، فروش و استفاده از آن منابع است.
جمعبندی؛ داستان نفت، داستان استقلال است
اگر بخواهیم تاریخ نفت ایران را در یک جمله خلاصه کنیم، باید گفت: تاریخ نفت ایران، تاریخ مبارزه بر سر حق تصمیمگیری درباره ثروت ملی است.
از قرارداد دارسی تا تشکیل شرکت نفت انگلیس و ایران، از آبادان و مسجدسلیمان تا ملی شدن صنعت نفت، از دولت مصدق و کودتای ۲۸ مرداد تا انقلاب اسلامی و تحریمهای بعدی، نفت همواره بخشی از معادله قدرت ایران و جهان بوده است.
بریتانیا نخستین قدرت خارجی بود که اهمیت نفت ایران را بهخوبی درک کرد. آمریکا بعدها وارد این معادله شد و پس از جنگ جهانی دوم، به یکی از قدرتهای تعیینکننده در نظم نفتی منطقه تبدیل شد. نقطه اوج این ورود در بحران ملی شدن نفت و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دیده شد؛ واقعهای که اسناد رسمی آمریکا نیز نقش CIA در آن را تأیید میکنند.
اما مهمترین درس تاریخ نفت ایران شاید این باشد که کشوری که صاحب منابع عظیم است، الزاماً صاحب قدرت نیست؛ زمانی صاحب قدرت میشود که بتواند بدون وابستگی، درباره منابع خود تصمیم بگیرد.
به همین دلیل، مسئله نفت برای ایران فقط مسئله بشکه، صادرات و درآمد نیست؛ مسئلهای مربوط به استقلال سیاسی، امنیت ملی، توسعه اقتصادی و جایگاه ایران در نظام بینالملل است.
و شاید بتوان گفت بزرگترین نگرانی قدرتهای خارجی در برابر نفت ایران نیز نه خود نفت، بلکه زمانی بوده است که ایران بخواهد کنترل کامل تصمیمگیری درباره نفت را به عنوان بخشی از حاکمیت ملی خود اعمال کند.
خبرنگار : محمد امینی 
